Dù ông bà và họ hàng tôi đều sống ở Hà Nội, bố mẹ sinh ra ở Hà Nội, và bản thân chưa bao giờ có truyền thống về quê thì trên giấy tờ, “con vẫn là người con Thái Bình”. Các bạn có nhận ra câu hát này không? Chính là bài hát viết về quê nội của tôi: ‘Thái Bình mồ hôi rơi’ của Sơn Tùng M-TP. Và tôi đã nghe đi nghe lại bài hát này trong buổi sáng của lần đầu về quê.
Even though my grandparents and relatives all live in Hanoi, my parents were born in Hanoi, and our family has never really had the tradition of “visiting hometown”, on paper, “I am still a child of Thai Binh”. Do you recognise this lyric? It comes from a song about my paternal hometown: ‘Thái Bình mồ hôi rơi’ by Sơn Tùng M-TP. I listened to this song over and over again on the morning of my first time visiting my hometown.
Tôi có mong muốn được đi du lịch với ông bà của mình. Đối với bà nội thì đi Trung Quốc hoặc Lô Lô Chải, là những nơi bà thích. Đối với bà ngoại thì đi một nơi nào đó có tuyết theo ý bà. Còn đối với ông nội thì chắc chắn phải là Thái Bình, nơi mà ông sinh ra. Dù gần đây ông không thăm quê nhiều, nhưng ông vẫn thường xuyên kể cho các cháu nghe về Thái Bình bằng niềm đam mê cháy bỏng với lịch sử gia tộc. Thế nên tôi cũng tò mò, không biết không khí của miền đất Thái Bình như thế nào. Chưa kịp bày tỏ với ông về phi vụ này thì cơ duyên đã đến một cách tự nhiên: tôi phải đưa ông về để giúp em gái tôi xác nhận giấy tờ kết nạp Đảng.
I want to travel with my grandparents. For my paternal grandmother, it would be China or Lô Lô Chải — places she likes. For my maternal grandmother, it would be somewhere with snow — as she wishes. And for my paternal grandfather, it would definitely be Thái Bình, where he was born. Although he has not visited his hometown very often in recent years, he still tells us grandchildren a lot of Thái Bình stories, with a strong passion for our family history. That made me curious about what the atmosphere of Thái Bình is like. Before I even had the chance to tell him about this traveling wish, the opportunity came naturally: I had to take him back to help my younger sister complete the paperwork to join the Party.
Nhật ký về quê
Buổi sáng 8 giờ kém, tôi có mặt tại nhà ông. Ông nội đã ngồi trước cửa đợi tôi. Tính ông nội là kiểu gặp không cần chào, mà chăm chăm cướp luôn quyển sách tôi cầm để xem cháu đang đọc cái gì, vô cùng tsun-de-re và mọt sách.
Sau đó anh tài xế đến điểm đón và ông cháu tôi lên xe. Chính thức lên đường.
3/4 quãng đường ông chỉ ngồi im còn tôi thì nghe nhạc và ngủ. Tôi bắt đầu thức giấc khi nghe thấy tiếng nói chuyện rôm rả của ông nội và anh tài xế. Ông kể cho anh nghe về quê hương Thái Bình, gia tộc có đóng góp gì, cụ Hàm của tôi (bố ông nội) là người như thế nào, song song với việc làm bản đồ bằng cơm. Đi trên quốc lộ, đi qua Nam Định, đến đâu ông cũng có chuyện để kể. Ông còn chỉ cho tôi biết làng quê của Tam Nguyên Yên Đổ, ngôi làng của Chí Phèo, tháp bút, và con sông Đào ở Vũ Thư, Thái Bình. Sông Đào có nghĩa là do con người đào ra và ông là một trong những người đó, dưới khuôn khổ phong trào của học sinh phổ thông khi ông còn nhỏ. Sau này sông Đào đổi tên thành sông Vĩnh Trà, có nghĩa là Vĩnh Long — Trà Vinh, do kết nghĩa với Thái Bình khi miền Bắc ủng hộ miền Nam giải phóng. Ông kể nhiều lắm, nhưng não tôi chỉ nhớ được có vậy, phải nghe lại vài lần nữa mới nhớ.
Just before 8AM, I arrived at my grandfather’s house. He was already waiting outside. Without greeting me, he immediately took the book I was holding to see what I was reading — very tsundere, and very much a book lover.
We got into the car and officially set off. For most of the journey, he sat quietly while I listened to music and slept. I woke up to hear him chatting enthusiastically with the driver, telling stories about his hometown Thái Bình, our family’s contributions, and his father, while also being a human Google Maps. As we passed along the highway through Nam Định, he pointed out places and landmarks, such as the Đào River in Vũ Thư, whose name means “digging” river as it was digged by the locals, including my grandpa himself during a student movement. Later, it was renamed the Vĩnh Trà River, meaning Vĩnh Long – Trà Vinh, to mark the bond between Thái Bình and the southern provinces during the liberation period. He told many stories — more than I could remember in one go.
Đảng Cộng sản Việt Nam
Dù tôi và em gái là hai đứa cháu chưa một lần về quê thăm họ hàng, nhưng chỉ với một cuộc điện thoại, các ông các cụ trong họ đã huy động lực lượng hùng hậu để hỗ trợ các cháu. Tôi vừa về đến đã thấy hai cụ đứng đợi trước ngõ để lên Đảng uỷ làm giấy tờ. Các cụ cứ luôn miệng “con cháu nhà mình mà” dù chưa bao giờ biết chúng tôi là ai. Cụ Muộn còn viết sẵn một đoạn tiểu sử gia tộc trên tờ giấy xé từ lịch để khai báo cho em tôi. Lần đầu được nghe công lao của tổ tiên đối với quê hương Thái Bình và đất nước, tôi vừa cảm động mà vừa hãnh diện.
Vì được hỗ trợ tận tình nên mọi việc hoàn thành nhanh chóng trước giờ cơm trưa. Thấy thế, tôi đã hỏi cụ Muộn rằng: không biết mình có phải biếu “quà cảm ơn” không ạ? Câu trả lời của cụ đã khiến tôi vô cùng ấn tượng: “Việc của Đảng là cấm có tiền!”. Dù không phải đảng viên mà chỉ là một thanh niên phổ thông, tôi cũng thấy hạnh phúc xen lẫn tự hào về trải nghiệm của ngày hôm ấy. Các cô chú, anh chị ở Đảng uỷ đều rất dễ thương, hỗ trợ hết mình, công tác khẩn trương dù tôi chỉ là một cô bé vô danh. Sau khi xong việc thì chỉ nhẹ nhàng nói rằng: “Không có gì đâu, em về nhé”. Ấm lòng đến mức nghĩ vu vơ rằng: “Hay là mình cũng vào Đảng nhỉ?”. Haha, tôi thì hơi khó để sinh hoạt Đảng do có nhiều dự định quốc tế trong cuộc sống, như là đi du học hay lấy chồng nước ngoài… thế nên chỉ nghĩ 1 lúc rồi thôi. Người dân Việt Nam yêu nước nồng cháy thế nào ai cũng biết, tôi nghĩ ai mà chả mong Đảng ngày càng phát triển mạnh mẽ cùng nhân dân. Nếu là các bạn khác có được trải nghiệm như tôi hôm ấy, chắc chắn sẽ đều muốn thi đua vào Đảng ngay lập tức.
Although my sister and I had never been back to our hometown or met our relatives, just one phone call was enough for the elders of the clan to gather and help. As soon as we arrived, two elderly relatives were already waiting at the alley entry to accompany us to the Party Committee office. They kept saying, “You’re our family” even though they had never known my existence. Uncle Muộn had even prepared a handwritten family background on a torn calendar page for my sister’s declaration. Hearing, for the first time, about our ancestors’ contributions to Thái Bình and the country, I felt both deeply moved and quietly proud.
Thanks to their wholehearted support, everything was finished before lunchtime. I asked Uncle Muộn whether I should offer a small “thank-you gift” and his reply left a strong impression on me: “Party work forbids money.” Though I am not a Party member, just an ordinary young Vietnamese, I felt happy and proud that day. Everyone at the Party Committee was kind, efficient, and supportive, even though I was just an unknown girl. When it was over, they simply said, “It’s nothing, you can head home now”. It was so warm that it crossed my mind in one second, maybe I should join the Party too. I laughed it off soon after, but the experience stayed with me — a quiet reminder of the deep patriotism and sincerity I saw that day.
Mọi người không biết tôi vui như nào khi thấy vị trí thế này đâu. Nhắc đến Thái Bình là tôi luôn nghĩ phải ăn bún cá nguyên bản ở đây, nhưng hôm tôi về lại 正好 là ngày giỗ cụ bà cách tôi gần 10 thế hệ. Thế là tôi có cơ duyên được gặp các ông các cụ trong gia tộc ngay lần đầu về quê. Tưởng là một ngày bình thường ấy chứ…
You have no idea how happy I was when I saw this on the app. Whenever I think of Thái Bình, I always think of having the original fish noodle soup there. But on the day I visited, it happened to be the death anniversary of a great-great-great grandmother from nearly ten generations ago. Because of that, I had the chance to meet the elders of the family on my very first trip back to my hometown. I thought it would just be an ordinary day…
Tôi đã gặp xấp xỉ 30 người đàn ông lớn tuổi, khoảng độ 60 đến 80 tuổi. Có người ông nội gọi là anh em, có người gọi là chú bác, nên tôi cũng theo đó mà gọi là ông hoặc là cụ. Vì gia tộc có nhiều nhánh nên tuổi tác sẽ lệch nhau như vậy, kiểu chú trẻ hơn cháu gần 15 tuổi ấy. Thế nhưng điểm chung của các ông các cụ là rất yêu mến các cháu, muốn cháu ăn thật là nhiều, nghe tin cháu phấn đấu vào Đảng là vui vẻ hỗ trợ. Hôm ấy đến anh tài xế còn bị cụ lôi vào, nhất quyết không cho đi ăn ngoài, xong được các cụ chân chất Thái Bình chăm như con như cháu. Anh tài xế ăn xong sớm, vì ngại nên lẻn ra một chỗ, cụ tôi để ý lắm, còn đi theo xếp ghế cho anh ngồi.
I met approximately thirty elderly men, mostly in their 60s to 80s. Some were called brothers by my grandfather, others uncles, so I followed along and called them grandpas or great grandpas. With many branches in the family, the age gaps were tangled like that, sometimes an uncle could be younger than a nephew by fifteen years. Nevertheless, what they all shared was a deep affection for the younger generations. They kept urging me to eat more, and when they heard my sister was striving to join the Party, they happily offered their support. That day, even the driver was pulled in. He was firmly told not to eat out, and instead was looked after by the plain, warm-hearted elders of Thái Bình, as if he had been a family member. When he finished eating early and slipped away out of shyness, one of the elders noticed and followed him, arranging a chair for him to sit on.
Kiến thức về gia đình
+ Nhà tôi có một nhà thờ gia tộc. Ở đây có thờ một vị tổ tiên của tôi chơi cờ rất giỏi hồi phong kiến, sinh thần vào tầm tháng 3 Âm lịch.
+ Khi vào nhà thì phải đi theo cấp bậc, không được đi linh tinh như ở Hà Nội.
+ Ở Thái Bình ăn thịt mèo.
+ Trên bàn ăn chỉ có rượu, không có nước lọc hay đồ uống có gas như giỗ Hà Nội. Sau khi ăn xong thì mọi người di chuyển ra bàn nước uống chè.
+ Mỗi người sẽ đóng góp cá nhân cho buổi ăn giỗ, số tiền đóng góp sẽ được viết trên giấy và treo trên tường. Mỗi người khi vào ăn cỗ sẽ phải cầm mic để phát biểu.
+ My family has an ancestral hall. One of my ancestors worshipped there was famous for his skill at playing chess during the feudal era, and his death anniversary falls around lunar March.
+ When entering the house, everyone has to follow family rank. You cannot move around freely like in Hanoi.
+ In Thái Bình, people eat cat meat.
+ At the dining table, there is only rice wine, no water or soft drinks like in Hanoi. After the meal, everyone moves to a side table to drink tea.
+ Each person contributes individually to the memorial meal; the amount is written on A0 paper and hung on the wall. When you arrive at the meal, you have to hold a microphone and give a short speech.
Có lẽ bài học lịch sử mà tôi nhớ nhất trong chuyến đi này là về cụ ruột của tôi — cụ Hàm. Ở trên xe, cụ Muộn có nói với tôi là: “Cụ Hàm thì ở đây ai cũng quý cả, chả bướng như ông Thanh ông Thụ của cháu đâu”. Ông Thanh là ông nội tôi, ông Thụ là anh trai ông Thanh, cả hai là con trai của cụ Hàm.
Ông nội trên xe kể: Cụ Hàm ngày xưa leo cột cao cắm cờ, thách thức thực dân Pháp. Khi bọn chúng yêu cầu dỡ xuống thì cái cờ bay ra một nơi không thể gỡ được, bọn chúng đành chịu và bắt cụ tôi đi tù. Logic vật lý của câu chuyện thì tôi chưa hiểu lắm, nhưng tôi lại chỉ quan tâm chi tiết về cụ Hàm. Ông kể cụ đã làm một chức khá lớn trong hành chính ở Thái Bình ngày xưa. Nhờ những câu chuyện này, tôi có thể tượng tượng ra cụ Hàm với khuôn mặt ôn hoà, lịch sự mà tôi thấy trong ảnh với một cá tính ngang tàn, gan dạ, và một lòng nồng nàn yêu nước.
Tự hào và cảm động. Quả nhiên, cái cá tính ấy đã lưu truyền trong gene cho đời con đời cháu. Ông nội tôi cũng là một người quả cảm như thế. Ông là kỹ sư điều khiển tên lửa bước ra từ trường Đại học Bách Khoa Hà Nội thời chiến tranh. Bố tôi thì còn bạo chúa, mạo hiểm hơn ông nội tôi gấp 5 lần. Xuất thân là một kiến trúc sư, đam mê hội hoạ và nhiếp ảnh, bố tôi lại plot twist theo đuổi thể thao, thể hình và những cuộc phiêu lưu đến các vùng núi hiểm trở. Với cá tính mạnh mẽ như này thì trong đời sống, ông nội và bố cũng hơi có chút “khó ở” và “mean” nha? Haha. Nhưng tôi thích những gì đặc biệt.
Perhaps the history lesson I remember most from this trip is about my direct ancestor, great-grandfather Hàm. On the car ride, great-grandfather Muộn told me, “Everyone here loved Mr Hàm. He’s not as stubborn as your grandpa Thanh or grandpa Thụ”. Grandpa Thanh is my grandfather, and grandpa Thụ is his older brother. Both are sons of great-grandfather Hàm.
My grandfather then told me that, in the past, great-grandfather Hàm climbed a tall pole to raise a flag, openly defying the French colonial authorities. When they demanded it be taken down, the flag somehow flew to a place they couldn’t reach. In the end, they arrested him and sent him to prison. I don’t fully understand the physical logic of the story, but what stayed with me was the image of great-grandfather Hàm himself. My grandfather also said he once held a fairly high administrative position in Thái Bình. From these stories, I imagined him with the gentle, polite face that I saw in old photos, paired with a fearless personality and a deep love for the country.
I felt proud and touched. That spirit clearly passed down through the generations. My grandfather himself was just as brave — a missile control engineer trained at Hanoi University of Science and Technology during the war. My father is even more fierce and adventurous. Used to be an architect with a love for drawing and photography, he took a plot twist into sports, bodybuilding, and dangerous expeditions into remote mountains. With personalities like that, my grandfather and father can be a bit “difficult” and “mean” in daily life, to be honest. Haha. But I like what’s different.
Sao lần đầu về quê lại may mắn thế này?
Giờ trong tâm trí tôi, Thái Bình không chỉ là “mình cùng quê với Sơn Tùng M-TP” hay “nơi người ta nói s, tr, r nặng”, mà vùng đất này đã có cá tính. Thái Bình hoà nhã, lịch thiệp, giàu truyền thống, nhưng cũng rất hiện đại, sáng tạo và cực kỳ dũng cảm. Ở Thái Bình, người ta ra ngoài không cần khoá cửa, ăn uống thoải mái, tụ họp đông vui mà lại rất lịch sự. Cuối cùng, quê hương Thái Bình cũng dạy tôi về truyền thống yêu nước, tinh thần liêm chính và tình đoàn kết từ Bắc chí Nam qua sự hiện diện của con sông Vĩnh Trà.
Có người bạn nước ngoài đã hỏi tôi định nghĩa thế nào là “nationalism” của người Việt Nam. Là như thế này đây. Là cảm xúc sâu sắc được gắn bó với mảnh đất và con người mang tên Việt Nam, chuyển hoá thành động lực để trở nên tốt hơn mỗi ngày, để đóng góp cho cái tên chung, để mang quê hương ra quốc tế. Chúng ta có thể tranh cãi không hồi kết về những định nghĩa mà không nhận ra cảm xúc lại chính xác hơn rất nhiều. Tôi không thể biết thể chế chính trị nào là tốt nhất, nhưng tôi tin vào câu hỏi “người dân có hạnh phúc không?”. Vậy nên, tôi nghĩ đừng tốn công định nghĩa “nationalism” của người Việt Nam. Đôi khi nó chỉ là một bát phở hoặc một trận bóng đá của đội tuyển quốc gia. Chỉ cần bạn cảm nhận thì bạn sẽ biết tinh thần ấy mạnh mẽ đến thế nào.
How come my first trip back to hometown was sooo lucky?
In my mind now, Thái Bình is no longer just “the place I share with Sơn Tùng M-TP” or “where people pronounce s, tr, r very strongly”. This land started to have a personality. Thái Bình is gentle and courteous, rich in tradition, yet also modern, creative, and very very courageous. Here, people go out without locking their doors, eat and drink freely, gather in large groups, while remaining polite and considerate. In the end, Thái Bình taught me about patriotism, integrity, and the spirit of unity from North to South — embodied in the presence of the Vĩnh Trà River.
A foreign friend once asked me how I would define Vietnamese “nationalism”. Well, this is what it is. It is a deep emotional bond with the land and people called Vietnam, transformed into the motivation to become better every day, to contribute to a shared identity, and to carry our name into the wider world. We can argue endlessly over definitions and miss the fact that emotions are often more accurate. I may not know which political system is best, but I believe in one simple question: are people happy? So I don’t think Vietnamese nationalism needs a rigid definition. Sometimes, it is just a bowl of phở or a national team football match. If you feel it, you will know how powerful that spirit really is.
The luckiest one,
The luckiest one,
The luckiest one in the world,
Thái-Bình-ian McKenzie.
P/s: Và với ông ngoại thì, dù ông ngoại là người Hà Nội trên giấy tờ, tôi cũng sẽ về thăm quê hương Yên Bái của nhà ngoại trong tương lai. And as for my maternal grandfather, even though he is officially from Hanoi on paper, I plan to visit his ancestors’ homeland in Yên Bái as well.
Hearts die Herzen 
Bình luận về bài viết này